XABAT ILLARREGI MARZOL (Leitza, 2001) Nafarroako bertsolari txapelduna da iazko azarotik. Txapelketako finalean, ozta¹ irabazi zion buruz burukoa² Joanes anaiari. Datorren udazkenean Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusian lehiatuko da. M. Egimendi. Argazkiak: Javi Colmenero.

Bi urtez izango zara Nafarroako txapeldun. Txapelak asko aldatu dizu bizimodua?
Bizitza pertsonala, batere ez, nahiz eta poz handia eman eta harrotasuna sentitu. Bertsolaritzari dagokionez, plazak egiteko aukera gehiago sortzen ari zaizkit, baina urte batean asko kanta dezakezun bezala, hurrengo urtean gutxi kantatzea toka daiteke. Gero, Euskal Herriko Txapelketa Nagusia dator, dimentsio handia hartuko duena. Beraz, bi urteko tarte horretan, Nafarroakoa itzalpean³ geratuko da eta Nagusiak hartuko du protagonismoa.
Eta Xabat bertsolariaren baitan⁴, txapelak aldatu du zerbait?
Fase baten amaiera eta beste baten hasiera izan da. Gaztea izan arren, urte askoko lana dago atzean, zazpi urte igaro dira lehenbiziko txapelketan kantatu nuenetik, eta hasierako fase horren itxiera bezala ikusten dut irabazi izana, sari gisara. Beste zerbait hasteko motibazio moduan ere ikusten dut: beste erronka batzuk hasiko dira orain, eta txapelak horiei eusteko indarra eman dit. Bestela, betiko ilusioarekin segituko dut bertsotan, asko daukat ikasteko, inoiz ez dut dena egintzat joko edo bukatutzat emango.
Nafarroako bertsolaritzaren 'loraldia⁵' aipatu zen Txapelketa garaian. Zenbaterainoko garrantzia dute bertso-eskolek?
Azken urteetan, erabatekoa⁶. Bertso-eskolak eusten dio gaur egun bertsolaritzari. Hori gabe, ez dago ez belaunaldi⁷ berririk ez bertsotan egiten duen neska-mutil gazterik ez hurrengo belaunaldientzako motibaziorik. Bertso-eskoletan sortzen dira gai-jartzaileak⁸, entzuleak, bertsozaleak, saio-antolatzaileak, bertsolariak... Hori dena egiten dute bertso-eskolek, bertsolaritzari eusteko baldintzak sortzen dituen makineria dira. Bertso-eskolarik gabe, bertsolaritza hemendik 20 urtera nahiko larri egongo litzateke seguruenik. Horrek ez du esan nahi bertso-eskolak egoteagatik dena eginda, eta ongi eginda, dagoenik.
Nafarroako finalean hiru leitzar izan zineten. Nabaritu da hori herrian?
Egia esan, bai. Azken hiru finaletan Joanes anaia eta biok egon ginen, eta hor ere piztu zen gogoa, baina aurten hiru leitzar egoteak bestelako⁹ grina piztu du. Kalean ere nabaritzen da, umeek ikusten nautenean “Hor dago Xabat!” esaten diote elkarri. Lehengoan, beste batzuk plazan antzerkia egiten omen zebiltzan, bertsotan ariko balira bezala. Ona da herriarentzat bertsolariak eredu¹⁰ izatea, garairik onenetako batean gaude: zazpi-zortzi ikasleko bi talde nahiko indartsu ditugu. Hain zuzen, une honetan tokatzea hiru leitzar finalean, horietako bi buruz burukoan, oso positiboa da umeak motibatzeko. Orain ikasleak oso pozik daude eta, alde horretatik, asko pozten naiz irabazi izanaz. Hori bertsotan jarraitzeko pizgarria¹¹ izatea kristorena da niretzat!
Bertso-irakasle aritzen zara Leitzan eta Tolosaldean. Badago etorkizunik?
Badagoen, ez dakit. Egon daitekeela, bai. Ezin da inoiz jakin. Gaur egun, mundu globalizatu honetan, ez da erraza ume batek bertsolaritzan segitzea helduarora¹² arte. Adin-tarte batzuetan, DBH inguruan edo 18 urte aldera, jende askok uzten du. Halere, etorkizuna egon daiteke, positiboki begiratu behar da, baina lanketa¹³ handia behar da, bertso-eskoletan, herrian eta etxean.
Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusia irailean hasiko da. Eta zure prestaketa?
Bertsolariok buruan daukagu ja. Nahi gabe ere, burua bueltaka hasten da, badaki aktibo egon behar duela. Prestaketa, berriz, lanketa progresiboa da, kontzientzia- eta psikologia-lanketa, zeure burua prest ikusi behar duzulako: ezin zara beldurrez eta mamuekin joan Txapelketara. Hori da, nik uste, lehenbiziko fasea, eta denoi hasi zaigula uste dut, nahiz eta zazpi hilabete falta. Lanketa teknikoa egiten uda aurretik hasiko naiz: doinuak probatzen, beste errima batzuk bilatzen, ideiak lantzen... Lortu behar da Txapelketara fresko ailegatzea, baina entrenatuta. Oreka¹⁴ hori bilatu behar da, nahiz eta oso zaila izan eta ez egon beti gure esku.

“Nafarroako txapelak datozen erronka berriei eusteko indarra eman dit”

“Bertso-eskolak eusten dio gaur egun bertsolaritzari”

“Ez da erraza ume batek helduarora arte segitzea bertsolaritzan”

“Txapelketa Nagusian ez dut begiratuko atzerantz, aurrerantz baizik”

“Korrika gauza ederra da euskaldunontzat, oso motibagarria”

“Ohe azpian daukat Nafarroako txapela”

Nafarroako txapeldun izanda, erantzukizun¹⁵ handiagoa sentituko duzu oraingoan?
Ez dut uste presioa eragingo didanik, motibazioa baizik. Ongi atera zaidan txapelketa batetik nator eta horrek, beste baten hasieran, poza eta motibazioa dakartza: neure burua gauza onak egiten ikusi dut, eta horrek laguntzen dit sinesten datorrenean ere lor dezakedala. Presio gisa hartzea oso estrategia txarra litzateke, eta ez dut hala hartzen. Bi txapelketa eta bi mundu ezberdin dira, beraz, ez dut begiratuko atzerantz, aurrerantz baizik.
Bertsolaritzan kontuan hartzen da laguntza psikologikoaren beharra?
Ez dut besteenaz hitz egingo, bakoitzak bere modua edukiko du. Nik bizi izan dudanetik ikasten dut, eta tokatu zait gaizki eta ongi ateratzea. Nafarroako azken lau txapelketetan heldu naiz finalera, baina denetan ez dut gozatu nik nahi beste. Neure burua ezagutzean datza¹⁶ lanketa: saio batera zer jarrerarekin joan behar dudan pentsatu, urduri egotea ona dela, baina beldurtzea txarra, neure buruari animoak eman... Konfiantza lantzea ere funtsezkoa¹⁷ da, mentalizatzea eguneroko lanketa da. Asko laguntzen dit neure burua oholtzan modu positiboan irudikatzeak¹⁸, bertsotan ongi egiten. Detaileak dira, baina oso garrantzitsuak: txapelketa erabakitzen dute, eta gora edo behera egitea oso detaile txikien mende dago.
“Hizkuntzarik ez duen herri bat ez da herri izango” esanez agurtu zenuen finala. Zergatik aukeratu zenuen euskararen gaia agurrerako?
Zoritxarrez, oso beharrezkoa delako garai honetan. Gaia bera baino, ikuspegia¹⁹ iruditzen zait garrantzitsuagoa. Kanta nezakeen euskarari buruz dena polit egongo balitz bezala, “gora gure hizkuntza eta gora gure herria”, baina ez da euskarari horrela begiratzeko garaia. Denok dakigu egoera larrian gaudela. Jendea mugiarazi nahia, lo hartzen badugu ez dugula hizkuntzarik izango, alerta hori piztu nahi nuen, eta esan “edo mugitzen gara eta zerbait egiten dugu, edo herri honek ez du hizkuntzarik edukiko”. Nafarroa Arenako finalean 2.500 lagun elkartzea oparia da, baina gero urte osoan egin behar da lanketa, lan handia dago egiteko eta oztopoak²⁰ handiak dira, Nafarroan eta Iparraldean, batez ere. Pozten nau bertsoa deigarria izateak, jendeak gogoratzeak, baina ea zerbait egiten dugun.
Nafarroan bertsolari izateak badu ardura gehigarririk?
Ni Leitzan bizi naiz, oso eremu euskaldunean, baina lurralde honetan bertsolaritzak lan handia egin behar izan du. Nafar moduan, asko kezkatzen nau egoerak, eta ahalik eta gehien saiatu behar dugu laguntzen, Nafarroako hegoaldean bertso-saioak sortzen, eremu ez-euskaldunak (euskaldunak ere bai) bertsozaletzen... Ardura sentitzen dut nafar eta Nafarroan bertsotan ari den pertsona gisa, baina ez dit zamarik eransten²¹ bertsolari gisa. Gehiago da neure kezka eta ardura pertsonala: zer leku daukan bertsolaritzak gure lurraldean, zer lanketa eta erronka dauzkan aurrera begira, zer dugun irabazteko eta zer galtzeko.
Zer erronka dira horiek gaur egun?
Bertsolaritzaren helburua da komunitate bertsozalea edukitzea, bertsolariak eta antolatzaileak sortzea, bertsolaritza herrietan bizirik egotea, eskuragarria²² izatea... jendeak goza dezan. Horiek lurralde guztietako erronkak dira, baina lekuaren arabera dimentsio ezberdina dute, egoera eta errealitate ezberdinetara egokitu behar dira. Nafarroan, zoritxarrez, ez dago hizkuntza-egoera bera eremu guztietan, eta zailena da pentsatzea nola egin aurre erronka horiei hain tresna txikiarekin, bertsolaritza oso xumea²³ baita. Biztanleen % 90ek euskaraz ez dakiten herri batean bertsozaleak bilatzea eta bertsolariak lortzea oso zaila da, baina jakin dezatela, behintzat, existitzen dela. Hor Bertsozale Elkarteak lan handia egiten du: Tafallan, adibidez, eskolan bertsolaritza ematea eta bertso-eskola egotea ikaragarria da. Halere, erronka horiek ez dira egun batetik bestera lortuko, lehenbizi kontzientziazio- eta euskalduntze-prozesu handia behar delako. Hiz- kuntzaren errealitatea ezin da bertsolaritzatik bakarrik aldatu.
Nola hartuko duzu parte 24. Korrikan?
Ez da Leitzatik pasatuko, baina bai inguruko herrietatik: Lekunberri, Betelu... Hortaz, horietara joango gara, Korrika gertutik bizi nahi dugulako. Gauza ederra da euskaldunontzat, oso motibagarria, eta, Leitzatik igaro ez arren, poz handiz biziko dut. Emozio handiak sortzen dizkiguten uneak dira, eta korrika egitera beste norabait autoz joan behar bagara, bada, joango gara.
Bertsotan esanda, zergatik merezi du euskara ikastea?
Doinua: Bautista Basterretxe

Senti zaitezke arrotz
edo senti izu²⁴,
ikasteak ekarri, ikasteak ekarri
ohi du hainbat pisu.
Ikasi euskara, ez
baldin badakizu,
eta mundu berri bat, eta mundu berri bat
irekiko dizu. 

KOLKOTIK

Non gorde duzu txapela? Ohe azpian daukat.
Gogoan duzu zure lehen plaza? Leitzako zineman, eskolarteko txapelketa izango zen, 10 bat urterekin.
Bertsolari Txapelketa Nagusia irabazteko faboritoa? Ez dakit, oraindik ez da izena emateko epea zabaldu, kar-kar!
Oholtzara igo aurreko maniaren bat? Ebaki bat hartzea bertso-eskolako norbaitekin.
Zerk galarazten²⁵ dizu loa? Bertsolaritzak askotan, buruan bertsotan aritzen naizelako.
Biharko egunkarian irakurri nahiko zenukeen berria? Nafarroan gero eta bertso-plaza gehiago daudela.
Miresten²⁶ duzun pertsonaia historiko bat? Manuel Lasarte bertsolari leitzarra.
Zer egiten duzu erlaxatu beharra duzunean? Korrika, edo mendira joan.
Zer ikusten duzu ispiluaren aurrean jartzen zarenean? Gero eta ile urdin²⁷ gehiago, kar-kar!
Nola ikusten duzu zeure burua 20 urte barru? Bertsotan, espero dut. Bestela, bertsozale.
Bizitzako plazer txiki bat? Lagunekin afaltzea.
Zerk ematen dizu lotsa? Gauza askok, jendaurrean dantza egiteak, adibidez.
Eta beldurra? Bertsolaritzarekin aspertzeak.
Gaur egungo bertsolari bat? Nerea Ibarzabal.
Txikitan erreferente izan zenuena? Julio Soto.
Zer dauka ona bertsolaritzak? Jende piloa ezagutzen duzula.
Eta txarra? Jendaurreko presioak eragin ahal dizula.
Zure bizitzako leloa? Gaur bizi, bihar igual ez gara-eta egongo.
Labur-labur, nolakoa da Xabat Illarregi? Oso lagunartekoa²⁸, baina bakarrik egotea ere gustatzen zaiona.

1. Ozta: kostata, zailtasun handiz.
2. Buruz buruko: individual (es), individuel, -elle (fr).
3. -(r)en itzalpean: bajo la sombra de (es), dans l'ombre de (fr).
4. -(r)en baitan: -(r)en barruan.
5. Loraldi: florecimiento (es), essor (fr).
6. Erabateko: absoluto, -a (es), absolu, -e (fr).
7. Belaunaldi: generación (es), génération (fr).
8. Gai-jartzaile: bertso-saioetan kantatzeko gaiak jartzen dituen pertsona.
9. Bestelako: desberdin, ezberdin.
10. Eredu: ejemplo (es), exemple (fr).
11. Pizgarri: estímulo (es), stimulation (fr).
12. Helduaro: madurez (es), maturité (fr).
13. Lanketa: trabajo (es), travail (fr).
14. Oreka: equilibrio (es), équilibre (fr).
15. Erantzukizun: responsabilidad (es), responsabilité (fr).
16. Datza: oinarritzen da.
17. Funtsezko: fundamental (es), fondamental, -e (fr).
18. Irudikatu: imajinatu.
19. Ikuspegi: perspectiva (es), perspective (fr).
20. Oztopo: traba, zailtasun, eragozpen.
21. Erantsi: gehitu.
22. Eskuragarri: accesible (es), accessible (fr).
23. Xume: modesto, -a (es), modeste (fr).
24. Izu: beldur handi, ikara.
25. Galarazi: impedir (es), empêcher (fr).
26. Miretsi: admirar (es), admirer (fr).
27. Ile urdin: cana (es), cheveu blanc (fr).
28. Lagunarteko: sociable (es), sociable (fr).