XABIER AGOTE ontzigileak (Donostia, 1964) XX. mendearen hondarrean¹ erein zuen Albaola Itsas Kultur Faktoriaren hazia. Bertako proiektuen artean, eraikitzen ari diren San Juan ontzia da ezagunena, Red Bay-n (Kanada) 1565ean hondoratu zen baleontziaren² erreplika. M. Egimendi. Argazkiak: Javi Colmenero.

Euskal ontzigintza³ punta-puntakoaren gaineko ezagutza-galerak eraman zintuen proiektua bultzatzera.
Bai, argi ikusten nuen euskaldunek ez zutela beren itsas iragana ezagutzen. Gizakia kontinenteak elkartzen hasi zenean, euskaldunek teknologia ozeanikorik garatuena zuten: bertoko teknologia eta ontziak nagusitu ziren ozeanoetan, ontzi aurreratuenak euskal kostaldean eraikitzen ziren. Ezin nuen ulertu nola zegoen handitasun hori guztiz ahaztua.

“Argi nuen euskaldunek ez zutela beren itsas iragana ezagutzen”

“Albaola kultur iraultza egiteko sortu zen, herrigintza eta kulturgintza helburu”

“Asmoa da San Juan ontzia xvi. mendean bezala eramatea Kanadarantz”

“Euskal leku-izen piloa dago Kanadan”

“Euskara zabaldu behar dugu: zenbat eta hiztun gehiago, orduan eta hobeto”

“Pasaia Itsas Festibalean, luxuzko bi erakunde ditugu ondoan: Zaporeak eta Aita Mari”

Esan ohi da ez garela iaioak⁴ geure burua “saltzen”...
Hala da, eta badirudi ez dugula erreakzionatuko, zoritxarrez. Zerbait izan bagara historian, herri handia izan gara, gure aurrekoek teknologiarik garatuena erabili zutelako mendeetan itsasoaren erronkari aurre egiteko. Handitasun horren ezagutza, ordea, galdu egin zen, hainbat arrazoirengatik. Albaola kultur iraultza egiteko sortu zen, eta galdutako guztia agerian uzten ari gara.
Orain betetako ametsa da zuretzat?
1985ean izan nuen San Juan ontziaren aurkikuntzaren berri, National Geographic aldizkarian. Liluratuta⁵ utzi ninduen: banuen euskal itsasontziekiko interesa, baina objektu bezala, ezagutza historikorik gabe. Interesatzen hasi zitzaidan eta konturatu nintzen euskaldunen itsas historia izugarri ederra dela. Irakatsi ziguten herri txiki bateko oinorde⁶ zoritxarrekoak ginela, miseriak jota Ameriketara artzain joan zirenak XIX. mendean, baina aurreko mendeetan ez zen horrela izan, hori argi uzten du itsas historiak. Albaola 1997an sortu nuenean, bakarrik nengoen. Asko dago egiteko, baina gaur egun soldatapeko 35 langile eta boluntario-mordoa gara, urtetik urtera garatu da. Orain, Albaola oso ekosistema interesgarria da, herrigintza eta kulturgintza helburu, betiere itsasoaren ikuspegitik.
San Juan ontziaren erreplika iazko azaroan uretaratu⁷ zenuten. Zer falta zaio itsasoratzeko?
Mastak egiten ari gara; laster, aingurak⁸ egiten hasiko gara sutegian; belak ere eskuz josiko ditugu, kalamuzko⁹ oihalak erabiliz; eskifaia¹⁰ aukeratu eta prestatu behar da, baita sukaldaria ere... Hor daude erronkak. Gure asmoa da San Juan ontzian itsasoratzea eta, ahal badugu, gure arbasoen uberari¹¹ jarraitzea, Ternuaraino.
Bitartean, ikusgai egongo da?
Bai, laster egongo da San Pedron, Albaolatik gertu, eta ontzi barruan bisitak egin ahal izango dira. Garai hartako elementu berdinekin ekipatuko dugu: orduko txalupak, balea-koipea urtzeko¹² ontzi handiak, XVI. mendekoak bezalako barrikak, marinelen arropa... hori guztia kontakizun didaktikoarekin, bisitariari euskal baleazaleen¹³ gorabeherak azaltzeko. Eta ontzia prestatzen dugunean, itsasoratu egingo gara. Nigatik, ahalik eta azkarren, gogotsu bainago bidaia egiteko. Baina jatorrizko ezaugarri bertsuak¹⁴ dituen XVI. mendeko ontzi baten eraikuntza konplexua da. Motorrik ere ez duenez izango, gure asmoa da garai hartan bezala eramatea Kanadarantz, ontziak nola erantzungo duen jakin gabe.
Gai izango zarete XVI. mendeko marinelak bezala bizitzeko?
Erdi txantxetan esan izan dut komuneko paperik gabe joango garela, baina baita filtro gisa ere, jende askok etorri nahi duelako bidaia horretara. Jakin dezatela ez dugula inolako erosotasunik izango, ezta dutxarik ere. Bi hilabeteko bidaia izango da, gutxienez, eta haizeen eta korronteen mende¹⁵ ibiliko gara. Nolabait, itsasoak aginduko du, berak nahi bezala eramango gaitu. Abentura handia izango da.
Zer moduz erakundeekiko harremana?
Gure proiektuaren pozerako, onespena¹⁶ lortu dugu erakunde eta indar politiko guztien aldetik. Ez da beti horrela izan, baina orain oso begi onez¹⁷ ikusten dute. Oso pozik nago atxikimendu¹⁸ horrekin, azken finean herrigintzarako sortu zelako Albaola, eta herria denok gara, baita erakundeak eta alderdi politikoak ere. Gu kulturgintzan ari gara eta nire ustez, behintzat, kultura da ezberdinen arteko zubia. Kulturak eragin beharko luke, batez ere, ezberdinak garenok esparru¹⁹ komunetan elkartzea.

Kanadako erakundeekin harreman estua duzue, ezta?
Bai, Kanadako Gobernuarekin berarekin eta gobernu probintzialekin edo: Ternua, Labrador, Eskozia Berria, Quebec... Badugu harremana jatorrizko nazioekin ere. Guretzat oso garrantzitsua da euskaldunek Kanadako indiarrekin izan zuten harremana, oso adierazgarria²⁰ delako. Garai haietan, Europako oso kultura gutxik izan zuten gaitasuna bertakoekin harremanetan sartzeko; euskaldunek, ordea, bai. Euskara izan zen Kanadako indigenen artera Europatik iritsi zen lehen hizkuntza, hori ikertuta eta aitortuta dago, baina ez digute hala irakatsi. Gure itsas historiak erakusten digu euskaldunak beti egon garela, gure sustrai sakonetatik, munduari begira, beste inor ez bezala, eta euskara beti eraman dugula urrutiko leku horietara.
Badira horren aztarnak, ezta?
Mordoa! Euskal leku-izen piloa dago Kanadan. Elkanoren eta Urdanetaren garaian, Moluketako sultan batek esan zion kronista portugaldar bati oso harro zegoela euskara jakiteaz, dokumentatuta dago. Islandiarrekin ere harremanetan gaude, eta Reykjavikeko liburutegi nazionalean euskara-islandiera hiztegiak ikusi ditugu; atzerrikoen artean, zaharrenak. Gurea kultura handia izan da, nazioartekotasun-kutsu²¹ handikoa.

Eta gaur hemen gabiltza borrokan. Zergatik merezi du euskara ikastea?
Hizkuntzak mundua era jakin²² batean ikusteko betaurrekoak dira, eta euskararen betaurrekoek mundua modu zehatz batean ikusten laguntzen dute. Beste hizkuntzen betaurrekoekin, mundua ezberdin ikusiko da. Nire ustez, euskaratik daukagun begirada bereziki interesgarria da; ni, behintzat, egoera jakin batean jartzen nau, beste hizkuntzek ez bezala. Ikasten ari diren guztiak euskarari eustera animatzen ditut, merezi duelako. Gainera, euskal hiztunok haien laguntza behar dugu, bestela oso endogamikoak bihurtzen garelako. Behar dugu euskara zabaldu: zenbat eta hiztun gehiago, orduan eta hobeto. Eta hobe kalitatezkoak badira, oso inportantea baita euskararen maila denon artean igotzea.
Ozentziyo atunontzia zaharberritzen ere hasi zarete. Zertan da proiektua?
Donostiako egurrezko azken arrantzontzia da, euskal ezaugarri jakin batzuk dituen azken atunontzia: nabigatu bitartean, bi kanabera²³ luze zabaldu eta horietatik amuak²⁴ itsasora botata harrapatzen zituzten hegaluzeak. Oraingo atunontziek, kalitate handiko arrantza egin arren, beste teknika bat erabiltzen dute, itsasontzia geldirik dela. Ozentziyoren arrantzatzeko teknika belaontzien arotik dator; mendeetako tradizioa da, baina eten egin da: Ozentziyo da azkena. Hori dugu orain Albaolan, eta bisitak atunaren arrantzan eta ontziaren ibilbidean oinarritzen dira. Mutur batetik bestera joan gara, baina gure asmoa da Albaolan gure itsas kultura bere osotasunean ezagutaraztea, XVI. mendeko baleazaleetara mugatu gabe.
Bestalde, zer asmoz sortu zenuten Pasaia Itsas Festibala?
Urte askoko lanketaren ondoren, 2018an erabaki genuen festibalarekin hastea. Itsas festibalek oso formatu konplexua dute, edukirik azpimarragarrienak itsasontziak eurak baitira. Erakarri egin behar dira, baina urrutitik datoz eta ez dira erraz mugitzen: asko itsasoz etortzen dira; txikienak, errepidez, atoian²⁵. Formatu zintzoa eskaini behar diezu, ondare-balioa²⁶ duten ontziez ari gara. Horien nagusiak ez dira joango izaera komertzialeko festibaletara, baina Pasaiara bai, hemen itsas ondarea lantzen duen proiektua dagoelako. Bi helburu ditu gure festibalak: lehena, gure itsas iragana ospatzea, bereziki Pasaiarena, Euskal Herriko handiena izan delako, nolabait esatearren, portuaren ezaugarri naturalengatik. Hemengo itsas industria izugarri handia izan zen: San Juan hemen egin zen, eta hemendik abiatzen ziren espedizio handienak. Bigarren helburua da iragan hori balioesteko²⁷ egiten ari garen lana ospatzea.

Laster egingo da Pasaia Itsas Festibala. Nola doa prestaketa?
Maiatzaren 14tik 17ra izango da, eta mundu guztia gonbidatzen dugu. Merezi du, egun oso bereziak izango direlako, oso leku gutxitan aurki baitaitezke hau bezalako festibalak. Gainera, itsas elkartasuna inportantea da guretzat, itsasoko kontu guztiak ez direlako ospagarriak. Gaur egun tragedia handiak gertatzen dira bertan, migratzaileenak batez ere. Testuinguru ilun horretan, badugu zer ospatu, gure zorionerako, luxuzko bi erakunde ditugulako ondoan: Zaporeak, festibaleko itsasontzietako eskifaiei jaten ematen (hortik ateratako irabaziak itsasoz heltzen diren immigranteei laguntzeko dira) eta Aita Mari salbamendu-ontzia, bisitatzeko moduan. 

KOLKOTIK

Zer ematen dizu itsasoak? Ongizatea.
Eta kendu? Estresa.
Biharko egunkarian irakurri nahiko zenukeen titularra? “NBEren²⁸ adierazpena: mugak desagertu egin dira”.
Zer izan nahi zenuen txikitan? Naizena.
Bizio bat? Bakardadea.
Euskal kostako txoko bat? Jaizkibel.
Zerk ematen dizu beldurra? Denborarik ez izateak.
Eta lotsa? Gezurretan bizitzeak.
Zerk galarazten dizu loa? Albaolak berak.
Zerk ateratzen zaitu zeure onetik? Biktimismoak.
Lehorreko zaletasun bat? Mendian ibiltzea.
Zorabiatu zara inoiz itsasontziren batean? Joera²⁹ gutxikoa naiz, baina noizbait bai.
Zer janari ez da falta inoiz zure etxeko sukaldean? Oliba-olioa.
Eta itsasora ateratzen zarenean? Lata bat muskuilu eskabetxean.
Sarritan egiten duzun itsas paseoa? Hemen inguruan, bertatik bertara.
Zer egiten duzu lasaitu beharra duzunean? Mendira bakarrik joan.
Bizitzako zure leloa? Bizirik hil!
Bizitzako plazer txiki bat? Arrain eder bat jatea soziedadean, lagun artean.
Nor da zuretzat heroia? Jende anonimoa; adibidez, tragedia handiei aurre egiten diona.
Miresten duzun pertsonaia historiko bat? Andres Urdaneta.
Nor da, labur, Xabier Agote? Bizitza mugarik gabe bizi nahi duen gipuzkoar euskalduna.

1. Hondarrean: bukaeran, amaieran.
2. Baleontzi: ballenero (es), baleinier (fr).
3. Ontzigintza: construcción naval (es), construction navale (fr).
4. Iaio: hábil (es), habile (fr).
5. Liluratu: fascinar (es), fasciner (fr).
6. Oinorde: heredero, -a (es), héritier (fr).
7. Uretaratu: botar (es), lancer (fr).
8. Aingura: ancla (es), ancre (fr).
9. Kalamu: cáñamo (es), chanvre (fr).
10. Eskifaia: tripulación (es), équipage (fr).
11. Ubera: estela (es), sillage (fr).
12. Urtu: derretir (es), fondre (fr).
13. Baleazale: baleak harrapatzen dituen pertsona.
14. Bertsu: antzeko, ia berdin.
15. Mende: bajo el poder de (es), sous le pouvoir de (fr).
16. Onespen: aceptación (es), acceptation (fr).
17. Begi onez: favorablemente (es), favorablement (fr).
18. Atxikimendu: adhesión (es), adhésion (fr).
19. Esparru: inguru, eremu, leku.
20. Adierazgarri: significativo, -a (es), significatif, -ive (fr).
21. Nazioartekotasun-kutsu: toque internacional (es), touche international (fr).
22. Jakin: zehatz, konkretu.
23. Kanabera: caña (es), canne (fr).
24. Amu: anzuelo (es), hameçon (fr).
25. Atoi: remolque (es), remorqueur (fr).
26. Ondare-balio: valor patrimonial (es), valeur patrimoniale (fr).
27. Balioetsi: valorar (es), évaluer (fr).
28. NBE: Nazio Batuen Erakundea.
29. Joera: propensión (es), propension (fr).